Fáar setningar eru jafn oft endurteknar í trúarlegu samhengi og þessi: Þú verður að fyrirgefa. Hún er sögð við þann sem var svikinn, við þann sem var barinn, við þau sem urðu fyrir ofbeldi af hálfu fólks sem átti að vernda þau. Hún er sögð mjúkt, með hlýju augnaráði, eins og hún væri lyf. Og stundum er hún sögð þannig að ekkert rými verður eftir fyrir svarið sem svo margir bera innra með sér en þora ekki að segja: Ég get það ekki.
Þetta er það sem svo erfitt virðist að ræða. Ekki fyrirgefninguna sjálfa; hún er rædd endalaust í prédikunum, í bókum og í fallegum setningum á samfélagsmiðlum. Það sem fær minna rúm er hin hliðin: fólkið sem hefur reynt, ár eftir ár, að fyrirgefa og finnur að eitthvað innra með því neitar. Fólkið sem fer í kirkju og biður um að hjartað mýkist en gengur út með sama sársaukann. Fólkið sem er farið að skammast sín fyrir að hafa ekki „komist yfir“ það sem gert var við það.
Ég hef setið hjá konu sem var misnotuð sem barn af manni sem síðan var borinn til grafar með fögrum ræðum. Hún sat í kirkjunni, hlustaði á prestinn tala um fyrirgefningu og náð og fann hvernig eitthvað í henni dó við hvert orð. Ekki vegna þess að hún tryði ekki á náð. Heldur vegna þess að henni fannst vera sagt, án þess að nokkur segði það beint, að ef hún gæti ekki fyrirgefið þessum manni væri eitthvað að henni. Ekki honum. Henni.
Þarna liggur meinið. Krafan um fyrirgefningu getur, jafnvel í höndum fólks sem meinar vel, orðið að nýrri byrði lögð á þann sem þegar bar nóg. Fyrst var brotið. Síðan kom þögnin. Og svo kom skyldan: Nú skaltu gera þig heilan með því að sleppa því sem þú getur ekki sleppt. Ef þér tekst það ekki ertu bitur, fastur í fortíðinni eða ekki nógu trúaður.
Ég hef lengi velt því fyrir mér hvaðan þessi harka kemur. Jesús talaði vissulega um fyrirgefningu, oft og af mikilli alvöru. Boðskapur hans beindist ekki aðeins að þeim sem höfðu vald; hann kallaði lærisveina sína til að fyrirgefa og elska óvini sína. Það er ekki hægt að taka það út úr kristinni trú. En það er heldur ekki hægt að nota orð hans til að gera lítið úr broti eða færa ábyrgðina af gerandanum yfir á þann sem varð fyrir því.
Á krossinum bað Jesús föðurinn að fyrirgefa þeim sem vissu ekki hvað þeir gerðu. Sú bæn sýnir dýpt miskunnar hans. Hún er ekki listi yfir þá sem megi fyrirgefa og þá sem séu útilokaðir frá fyrirgefningu. Annars staðar talar Jesús skýrt um að ávíta þann sem brýtur af sér og fyrirgefa þeim sem iðrast. Bæði ábyrgðin og miskunnin eiga heima í þessum textum.
Þess vegna skiptir máli að greina á milli fyrirgefningar, sátta og trausts. Fyrirgefning merkir ekki að brotið hafi verið réttlætanlegt. Hún þurrkar ekki út ábyrgð gerandans. Sátt og endurheimt traust verða ekki að veruleika með því einu að þolandinn segi réttu orðin. Þar þarf hinn að mæta sannleikanum, axla ábyrgð og sýna í verki að eitthvað hafi breyst. Enginn ætti að þurfa að sanna trú sína með því að snúa aftur í aðstæður þar sem brotið er á honum.
Ég held að við gerum fyrirgefninguna stundum of einfalda. Eins og hún sé ákvörðun sem hægt sé að taka á augabragði, líkt og að slökkva ljós, og þá hverfi allt hitt. En jafnvel þegar manneskja vill fyrirgefa getur sársaukinn verið eftir. Viljinn, tilfinningarnar og minnið fylgjast ekki alltaf að. Í trúfræðslu kaþólsku kirkjunnar er einmitt tekið fram að það sé ekki á okkar valdi að hætta að finna til vegna brots eða að gleyma því.
Fyrirgefning getur þurft tíma og svigrúm sem enginn annar getur skammtað. Viðurkenning gerandans á því sem gerðist getur skipt miklu. Sumir finna samt aldrei að þeir geti sagt af heilum hug: „Ég hef fyrirgefið.“ Þeir geta engu að síður elskað, hlegið, trúað og gert öðrum gott. Líf þeirra verður ekki allt skilgreint af því sem þeim hefur ekki tekist að leggja frá sér.
Er vanmátturinn sjálfur synd? Ég treysti því að Guð þekki muninn á vilja til að næra illsku og hjarta sem á enn erfitt með að bera það sem fyrir það kom. Ég ætla ekki að kveða upp dóm yfir því hjarta. Hann sem telur hvert hár á höfði okkar hlýtur að geta talið örin líka.
Það sem fólk þarf að heyra, og heyrir of sjaldan, er þetta: Þú mátt segja að þú getir ekki fyrirgefið núna. Það er sannleikur um hvar þú stendur, ekki endilega yfirlýsing um hvar þú ætlar að standa alla tíð. Það má segja það í kirkju. Það má segja það í bæn. Guð þekkir hvort sem er það sem býr í hjartanu.
Og það er munur, stór munur, á því að geta ekki fundið fyrir fyrirgefningu og að ala á hatri. Konan sem ég nefndi áðan óskaði manninum ekki ills. Hún vildi bara ekki láta segja sér að það sem gerðist væri búið. Hún vildi að sannleikurinn fengi að standa. Það að muna brot er ekki hið sama og að óska gerandanum ills. Minnið eitt er ekki synd.
Svo er önnur fyrirgefning sem getur reynst jafn erfið: sú sem maður á erfitt með að veita sjálfum sér. Sumt fólk ber ábyrgð á því sem það gerði og getur ekki tekið til baka. Annað ber sektarkennd vegna þess sem var aldrei á þess valdi. Þessu tvennu má ekki rugla saman. Sá sem komst ekki til ástvinar áður en hann dó hefur ekki þar með brugðist honum. Sorgin getur kallað margt sekt sem er það ekki.
Og sá sem hefur raunverulega gert rangt getur iðrast, reynt að bæta fyrir og tekið ábyrgð, en samt átt erfitt með að trúa því að náðin nái til hans. Honum er sagt að Guð fyrirgefi, og hann trúir því kannski, en getur ekki fundið frið í þeim orðum. Þá getur jafnvel miskunnin orðið að nýrri ástæðu til að dæma sjálfan sig: Guð er mildari við mig en ég sjálfur. Af hverju get ég ekki tekið við því?
Við þetta fólk vildi ég segja: Náð Guðs er ekki mæld í því hversu sterkt þú finnur fyrir henni í dag. Þú þarft ekki að framleiða tilfinningu til að geta komið til hans. Þú mátt segja: „Ég iðrast. Ég vil bæta fyrir það sem ég get. En ég kann ekki enn að taka við fyrirgefningunni.“ Það er líka bæn. Heiðarleg bæn.
Kannski er það í grunninn það sem þessi hugleiðing snýst um. Ekki hvort fyrirgefning sé góð; hún er það. Heldur hvort við höfum leyfi til að koma fram fyrir Guð eins og við erum. Hvort trúarsamfélagið rúmi þann sem getur ekki enn fyrirgefið án þess að dæma hann úr hópnum. Hvort kirkjan geti setið með þeim sem getur ekki sleppt, án þess að ýta á hann eða gera sár hans að verkefni sem þurfi að klára.
Ég held að hún geti það. Ég held að hún eigi að gera það. Hún getur boðað fyrirgefningu og samt sagt við þann sem stendur ráðþrota frammi fyrir henni: „Þú ert velkominn hér. Þú þarft ekki að láta sem sárið sé gróið.“
Ég held að þegar þau orð heyrast úr prédikunarstólnum muni fleiri treysta sér inn. Fólk sem hefur beðið lengi eftir að fá að koma með allan sannleikann með sér.
Tilvísanir: Lúkasarguðspjall 17:3–4 og 23:34; Matteusarguðspjall 5:43–44; Trúfræðslurit kaþólsku kirkjunnar, 2840–2845.
Friður Krists sé með þér.
Skoða fleiri texta