„Drottinn rannsakar hyldýpið og hjarta manns, alla leyndardóma þeirra þekkir hann til hlítar, enda býr Hinn hæsti yfir allri þekkingu, ræður þær rúnir sem stýra heimsrás.“
I. Tvö djúp
Versið hefst á tveimur orðum sem virðast ekki eiga samleið: hyldýpi og hjarta. Annað er það stærsta sem fornmenn gátu hugsað sér, hið botnlausa haf undir sköpuninni, myrkrið sem var til áður en ljósið varð. Hitt er það minnsta og nánasta, hnefastór vöðvi í brjósti manns, lokaður, hlýr, sífellt sláandi. Spekingurinn setur þau hlið við hlið eins og þau væru jafningjar, og í því felst fyrsta kennslan. Hjarta manns er hyldýpi. Það er ekki grunnt þótt það sé lítið. Það er ekki gegnsætt þótt það sé okkar eigið.
Hver sá sem hefur reynt að skilja sjálfan sig veit þetta. Við setjumst niður í einrúmi, ætlum að horfa inn á við og finnum ekki botn. Hvers vegna sagði ég þetta? Hvers vegna hræðist ég hitt? Hvaðan kemur þessi þrá sem ég kann ekki að nefna? Hjartað svarar ekki. Það er dimmt þar niðri, og það sem við sjáum er aðeins yfirborðið, það sem endurkastar birtu dagsins. Hið dýpra er okkur hulið eins og hafsbotninn var hulinn þeim sem sigldu yfir hann.
Og þá segir textinn: Drottinn rannsakar þetta. Orðið er sterkt. Hann lítur ekki aðeins á, hann kannar, leitar, fer niður. Sama sögnin er notuð um hyldýpið og um hjartað. Það sem er okkur óravítt er honum nálægt, það sem er okkur myrkt er honum ljóst. Hann fer þangað sem við komumst ekki sjálf.
II. Leyndardómar, ekki syndir
Það er eftirtektarvert hvaða orð spekingurinn velur. Hann segir ekki að Drottinn þekki syndir hjartans, heldur leyndardóma þess. Þetta er ekki vers um dóm. Þetta er vers um þekkingu.
Við eigum til að hugsa um innri heim okkar sem geymslu fyrir það sem við skömmumst okkar fyrir, og vissulega er það þar. En leyndardómar hjartans eru miklu fleiri og miklu margbreytilegri en syndir þess. Þar er sorg sem er eldri en minnið. Þar er ást sem við þorum ekki að játa, jafnvel fyrir sjálfum okkur. Þar er von sem við höfum lagt til hliðar af því að hún var of sár. Þar eru draumar úr bernsku, rödd móður, lykt af húsi sem er löngu horfið, ótti sem engin ástæða er fyrir og gleði sem á sér enga skýringu. Allt þetta er leyndardómur, ekki vegna þess að við felum það, heldur vegna þess að við kunnum ekki að lesa það.
Og þetta allt, segir textinn, þekkir hann til hlítar. Orðalagið ber með sér fullkomna nákvæmni. Ekki í grófum dráttum. Ekki eins og góður vinur sem skilur okkur nokkurn veginn og fyrirgefur okkur afganginn. Heldur gjörsamlega, niður í hverja rót, hvern þráð, hvert einasta lag. Það er ekkert í okkur sem er honum ógreinilegt.
Þetta er í senn hið ógnvænlegasta og hið huggunarríkasta sem hægt er að segja um nokkra veru. Ógnvænlegt af því að við höfum engan stað til að fela okkur, ekki einu sinni í eigin brjósti. Huggunarríkt af því að við þurfum þess heldur ekki. Sá sem þekkir okkur til hlítar hefur þegar séð allt sem við óttumst að verði séð, og hann hefur ekki snúið sér undan.
III. Enda
Lítið orð bindur saman fyrri og seinni hluta versins: enda. Hann þekkir leyndardóma hjartans, enda býr Hinn hæsti yfir allri þekkingu. Þekking hans á okkur er ekki sérstakt verkefni, ekki rannsókn sem hann tekur sér fyrir hendur af grunsemd eða forvitni. Hún leiðir af því hver hann er.
Þetta skiptir máli fyrir það hvernig við hugsum um að vera þekkt. Maður sem njósnar um annan mann safnar þekkingu í einhverjum tilgangi, til að dæma, til að nota, til að hafa yfirhöndina. En sá sem býr yfir allri þekkingu þarf ekkert að safna. Hann sér hjartað eins og hann sér stjörnuþokurnar og fræið í moldinni, af því að ekkert er honum hulið. Þekking hans er ekki vopn. Hún er ljós sem fellur á allt jafnt.
Og þó er hér nokkuð meira. Textinn segir Hinn hæsti. Sá sem er ofar öllu beygir sig niður að hyldýpinu og hjartanu. Þekkingin streymir ekki aðeins út, hún fer niður. Hið hæsta og hið dýpsta mætast í þessari einu setningu, og það sem er á milli — heimurinn allur — hvílir í þeirri snertingu.
IV. Rúnir og heimsrás
Síðasta línan er sú sem fer dýpst, og hún er líka sú sem íslensk tunga ber með sérstökum þunga. Ræður þær rúnir sem stýra heimsrás.
Þýðandinn hefði getað valið önnur orð. Hann hefði getað sagt að Drottinn þekki tákn tímanna eða skilji gang sögunnar. En hann velur rúnir. Og rúnir eru í íslenskri vitund ekki aðeins stafir, heldur ristur sem bera leynda merkingu, tákn sem þarf lykil til að lesa, þekking sem er falin í sjálfu forminu. Í fornum kvæðum er talað um að ráða rúnir sem djúpa list, og sá sem kunni hana sá það sem öðrum var hulið.
Heimsrásin, gangur alls sem verður, er hér hugsuð sem slíkar ristur. Tíminn er ekki tilviljun, ekki hringiða, heldur ritaður texti sem enginn maður les til fulls. Við sjáum stafina. Við sjáum að eitthvað er ritað. Stundum þykjumst við ráða eitt orð, eina línu og hugsum að nú skiljum við. Svo kemur næsti dagur og rúnirnar snúast.
En Hinn hæsti ræður þær. Og það orð ber tvær merkingar sem renna hér saman í eina. Að ráða rúnir er að lesa þær, að skilja þær. Að ráða er líka að ríkja, að hafa vald yfir. Hann les ristur heimsrásarinnar og hann ræður yfir þeim. Hann skilur textann og hann er höfundur hans. Þekking og vald eru hér eitt, ekki vegna þess að hann hafi náð tökum á einhverju utan sín, heldur vegna þess að allt sem er ristað er ristað af honum.
V. Að vera lesinn
Hvað gerir maður við slíkt vers? Hvað gerir hjartað þegar því er sagt að það sé hyldýpi sem annar hefur kannað til botns?
Kannski þetta fyrst: að hætta um stund að reyna að ráða eigin rúnir til fulls. Við ristum eigin örlög með hverjum degi, hverri ákvörðun, hverju orði sem við segjum og hverju sem við látum ósagt, og við sjáum ekki heildarmyndina. Við munum aldrei sjá hana. Það er ekki galli á okkur, það er eðli þess að vera maður. Við erum stafir í texta sem við getum ekki lesið frá upphafi til enda, og sá sem heimtar að skilja allt áður en hann lifir, hann lifir aldrei.
Og síðan þetta: að treysta því að sá sem les textann lesi hann af umhyggju. Versið segir ekki að Drottinn rannsaki hjartað til að finna á því sök. Það segir að hann þekki leyndardóma þess, alla, til hlítar. Og sá sem þekkir allt um mann og snýr sér samt ekki undan, hann er ekki dómari. Hann er sá sem heldur.
Að vera þekktur til hlítar og samt haldinn. Það er kjarni þessa vers og kannski kjarni allrar trúar. Við þráum að vera skilin, en við hræðumst að vera séð. Við viljum að einhver viti hvað býr í okkur, en við óttumst það sem hann kynni að finna. Spekingurinn segir: Það er þegar fundið. Allt. Og þú ert enn hér.
VI. Lokaorð
Hjartað má vera djúpt. Það má geyma sorg sem enginn veit um og þrá sem enginn skilur. Það má vera myrkt þar niðri, ruglingslegt, mótsagnakennt, fullt af því sem við kunnum ekki að nefna. Það er ekki dýpra en augu hans ná.
Og heimsrásin má vera torráðin. Hún má snúast gegn okkur, rífa frá okkur það sem við elskum, leiða okkur um stíga sem við vildum ekki ganga. Rúnirnar eru ekki okkar að ráða. En þær eru ráðnar. Einhver les. Einhver ríkir. Og sá hinn sami er sá sem rannsakaði hjartað og fann þar ekkert sem fældi hann burt.
Það er hægt að hvíla í því. Ekki vegna þess að við skiljum, heldur vegna þess að við erum skilin.
Friður Krists sé með þér.
Skoða fleiri texta