„Frumefnin geta sjálf komið fram í nýjum samböndum eins og stef breytir um takt þegar leikið er á strengi en hljómurinn helst ávallt hinn sami.“
I. Hvar versið stendur
Nítjándi kafli Spekinnar er lokakafli bókarinnar, og höfundurinn ver honum í að horfa til baka. Hann rifjar upp brottförina úr Egyptalandi, ekki sem sagnfræðingur heldur sem sá sem leitar að merkingu undir atburðunum. Hann sér hafið sem klofnaði og varð grasi gróin slétta þar sem þjóðin gekk þurrum fótum. Hann rifjar upp undrin sem hann hefur áður lýst: haglélið sem féll yfir Egypta og eldinn sem logaði í því án þess að ísinn slökkti hann eða hann bræddi ísinn. Hann sér eyðimörkina þar sem himneskt brauð féll að morgni og bráðnaði við fyrstu sólargeisla, en stóðst þó eldinn. Og hann sér dýrin sem komu úr öllum áttum: landdýr sem urðu að lagardýrum og sunddýr sem gengu á land.
Í öllu þessu hefði verið auðvelt að segja að náttúran hefði verið rofin. Að Guð hefði slegið striki yfir sín eigin lögmál og látið heiminn hegða sér eins og hann væri ekki heimurinn. Höfundurinn velur aðra mynd. Hann teygir sig eftir líkingu úr tónlist og segir: frumefnin gengu í ný sambönd, líkt og stef breytir um takt þegar leikið er á strengi, en hljómurinn breyttist ekki.
Það er nákvæmt val, og það er þess virði að dvelja við.
II. Hvers vegna harpa
Versið nefnir strengi. Við getum séð fyrir okkur hörpu. Strengir hennar eru ákveðnir að tölu. Sá sem leikur á hana hefur ekki óendanlegt úrval. Hann hefur það sem strengirnir gefa, og þó getur hann leikið lag sem enginn hefur heyrt áður. Hann gerir það ekki með því að bæta við strengjum heldur með því að snerta þá í nýrri röð, láta einn hljóma lengur, annan styttra, þriðja þagna þar sem hann hljómaði áður.
Í hinni fornu heimsmynd voru frumefnin líka fá. Eldur, vatn, loft og jörð – fjórir strengir sem allur heimurinn er leikinn á. Hið venjulega líf er eins og lag sem hefur verið leikið svo oft að enginn heyrir það lengur: vatn rennur niður á við, eldur brennur það sem í hann kemur, jörðin ber og loftið lyftir. Við köllum þetta náttúrulögmál og höldum að við höfum skilið hljóðfærið af því að við þekkjum lagið.
En lagið er ekki hljóðfærið. Það sem Spekin bendir á er að sami strengurinn sem hefur ávallt gefið sama tóninn getur, þegar hann er sleginn í nýju sambandi við hina strengina, orðið hluti af laglínu sem enginn bjóst við. Eldur í vatni er ekki annar eldur. Hann er sami strengurinn, leikinn þar sem hann var aldrei leikinn áður.
Í þessari líkingu má heyra hljóminn sem eitthvað dýpra en einstaka samhljóma: eðli hljóðfærisins, það sem helst þótt lagið breytist. Það var þar áður en lagið hófst og verður þar þegar því lýkur.
III. Það sem ekki er sagt
Taktu eftir hvaða hugsunum þetta orðalag opnar leið út úr.
Fyrst þeirri að kraftaverk sé eyðilegging. Sá sem segir að Guð hafi „brotið“ lögmál náttúrunnar lýsir heimi sem er annaðhvort heill eða brotinn, og þar sem allt sem er undarlegt er merki um að eitthvað hafi bilað. Spekin lýsir öðrum heimi: heimi þar sem hið óvænta er ekki bilun heldur tilbrigði. Hörpuleikari sem breytir um takt er ekki að brjóta hörpuna. Hann er að leika á hana.
Þá þeirri að frumefnin hafi eigið vald. Þau koma fram í nýjum samböndum, segir hann, og í samhengi kaflans hlýðir sköpunin Guði. Í líkingu okkar er hönd á strengjunum. Þegar hafið víkur er það ekki af því að vatnið hafi ákveðið að hætta að vera vatn, heldur af því að sá sem stillir hljóðfærið hefur gripið til þess með nýjum hætti. Frumefnin hlýða, og hlýðnin er ekki niðurlæging þeirra heldur köllun.
Og loks þeirri hugsun að breyting hljóti að vera missir. Þetta er kannski djúpstæðast. Allt breyttist þegar þjóðin gekk yfir hafið, en frumefnin hurfu ekki. Vatnið var enn vatn þegar það féll saman aftur. Eldurinn var enn eldur þótt hann logaði í haglinu. Þau höfðu aðeins verið leikin í öðrum takti um stund.
IV. Frumefni mannsins
Nú má færa þetta nær. Manneskjan er líka gerð úr frumefnum, þó þau heiti öðrum nöfnum í þessari líkingu. Það er eldur í henni – vilji, reiði, ástríða, það sem knýr. Það er vatn – tilfinning, minni, það sem rennur og safnast og dregst niður í djúp. Það er loft – hugsun, orð, það sem lyftir sér yfir og horfir. Og það er jörð – líkami, vani, það sem ber og þolir og heldur sínu striki.
Lengst af er lífið leikið í kunnuglegum takti. Eldurinn brennur þar sem hann á að brenna, vatnið rennur þangað sem það hefur alltaf runnið, og manneskjan heldur að hún þekki sjálfa sig af því að hún þekkir lagið.
Svo kemur stund þar sem takturinn breytist. Ástvinur deyr, og vatnið sem alltaf var kyrrt flæðir yfir alla bakka. Starf hverfur, og jörðin sem alltaf bar gefur eftir undir fótum. Ný ást kviknar, og eldur logar þar sem aldrei hefur verið neitt nema kalt loft. Allt sem var fast verður fljótandi og allt sem var fljótandi harðnar.
Sú manneskja sem stendur í miðju slíkrar stundar heldur oft að hún sé að leysast upp. Að strengirnir séu að slitna. Að það sem hún var sé horfið og það sem komi í staðinn sé einhver annar.
Líking Spekinnar leyfir okkur að sjá annað. Frumefnin hafa gengið í ný sambönd. Eldurinn sem nú brennur í vatninu er sami eldurinn og áður brann í hlóðunum. Vatnið sem nú flæðir er sama vatnið og áður rann hljóðlátt undir yfirborðinu. Missirinn er raunverulegur, en manneskjan er ekki horfin með því sem hún missti. Það er leikið með öðrum hætti en áður. Og undir því má enn heyra hennar eigin hljóm.
Það þýðir ekki að breytingin sé auðveld. Hafið sem klofnaði hefur eflaust verið ógnvekjandi að ganga í gegnum, með vatnsveggi til beggja handa. En það þýðir að hún þarf ekki að vera endir. Sá sem gengur í gegnum hana er enn hann sjálfur þegar hann kemur yfir, þó ferðin hafi breytt honum og hann hafi heyrt lag sem hann hafði aldrei heyrt áður.
V. Að hlusta eftir hljómnum
Það er list að heyra hljóminn undir laglínunni. Flestir heyra aðeins lagið, og þegar lagið breytist halda þeir að allt hafi breyst. Sá sem hefur lært að hlusta dýpra heyrir annað: undirrödd sem þagnar aldrei, sama í hvaða takti strengirnir eru slegnir.
Þetta er hlustun sem þarf að æfa. Hún felst í því að spyrja, mitt í breytingunni, ekki aðeins „hvað hef ég misst?“ heldur líka „hvaða strengur er þetta sem nú er sleginn, og hvar hljómaði hann áður?“ Hún felst í því að þekkja eldinn sinn þegar hann birtist í vatni, og vatnið sitt þegar það birtist í eldi. Hún felst í því að treysta því að höndin á strengjunum viti hvað hún gerir, jafnvel þegar lagið er framandi.
Og hún felst í því að muna að enginn taktur er endanlegur. Lagið sem nú er leikið mun líka breytast. Frumefnin munu ganga í önnur sambönd. Það sem nú logar mun hvíla, og það sem nú hvílir mun loga. Hljómurinn einn helst.
VI. Niðurlag
Undir lok bókar sinnar grípur höfundur Spekinnar til þessarar líkingar um strengina. Hann hefði getað valið átakanlegri mynd – hamarshögg, jarðskjálfta, himin sem rifnar. Hann valdi tónlist. Hann valdi samspil þar sem sömu strengir geta borið ótal lög.
Með því gefur hann okkur mynd til að hugsa um heiminn og um okkur sjálf. Ekki aðeins sem vél sem bilar heldur sem lag sem er leikið. Ekki sem eitthvað sem hlýtur að brotna þegar það breytist heldur sem eitthvað sem er leikið í nýjum takti á sömu strengi.
Og þegar hið óvænta gerist – þegar hafið víkur, þegar eldurinn logar þar sem hann á ekki að loga, þegar lífið sjálft snýst á hvolf – þá má leggja við hlustir. Undir öllu því sem hefur breyst hljómar enn það sem aldrei breytist. Það var þar áður. Það er þar nú. Og það verður þar þegar þessu lagi lýkur og hið næsta hefst.
Friður Krists sé með þér.
Skoða fleiri texta