Samhengið
Tuttugasti kafli Jóhannesarguðspjalls hefst á páskamorgni. María Magdalena hefur komið að gröfinni í myrkri, séð að steinninn hefur verið færður frá og hlaupið til Símonar Péturs og lærisveinsins sem Jesús elskaði. Þeir tveir hlaupa að gröfinni, sjá líndúkana liggja þar og snúa síðan heim. Um lærisveininn sem kom fyrst að gröfinni segir að hann hafi séð og trúað, þótt þeir hafi ekki enn skilið ritninguna um upprisuna. Hvorugur hefur þó séð hinn upprisna sjálfan. Þegar frásögnin í ellefta versi hefst stendur María fyrir utan gröfina og grætur.
Það er mikilvægt að taka eftir þessu. Lærisveinarnir tveir eru farnir, en María er enn við gröfina. Í frásögn Jóhannesar er það hún sem fyrst fær að mæta hinum upprisna Drottni. Hér má sjá sterka mynd af trú sem dvelur við sorgina og þráir þann sem er horfinn. Textinn gefur þó ekki tilefni til að gera bið hennar að skilyrði fyrir því að mæta Kristi eða draga úr trúnni sem þegar hefur vaknað hjá hinum lærisveininum.
María við gröfina (v. 11–13)
María lýtur inn í gröfina og sér tvo engla í hvítum klæðum sitja þar sem líkami Jesú hafði legið, annan til höfða og hinn til fóta. Í kristinni túlkun hefur þessi mynd verið tengd sáttmálsörkinni, þar sem tveir kerúbar voru við náðarstólinn. Jóhannes segir ekki berum orðum að þetta sé merking myndarinnar, en tengingin opnar áhugaverða sýn: staðurinn þar sem líkami Jesú lá minnir á helgidóm, og gröfin verður vettvangur opinberunar Guðs.
Englarnir spyrja hvers vegna María gráti. Spurninguna má heyra sem boð um að orða sorgina. Svar hennar sýnir hvar hugur hennar er: hún leitar að líkama Drottins síns og veit ekki hvar honum hefur verið komið fyrir. Hún væntir þess enn að finna hinn látna. Frásögnin gefur okkur að dvelja við bilið milli þess sem hún telur hafa gerst og þess nýja sem er að opinberast henni.
Garðyrkjumaðurinn og nafnið (v. 14–16)
María snýr sér við og sér Jesú standa þar en þekkir hann ekki. Hún heldur að hann sé garðyrkjumaðurinn, eða grasgarðsvörðurinn eins og það er orðað í íslensku biblíuþýðingunni. Þessi misskilningur býður upp á dýpri táknrænan lestur. Jóhannes hefur áður sagt að gröfin sé í garði. Í upphafi Biblíunnar er maðurinn settur í garð til að yrkja hann og gæta hans. Nú stendur hinn upprisni Jesús í garði á fyrsta degi vikunnar.
Í ljósi þessa má sjá hér mynd af nýrri sköpun. Sá sem María tekur fyrir garðyrkjumann ber nýtt líf inn í heim dauðans. Að kalla hann garðyrkjumann hinnar nýju sköpunar er því guðfræðileg túlkun á myndmálinu, fremur en bein fullyrðing guðspjallamannsins.
Jesús spyr Maríu hvers vegna hún gráti og að hverjum hún leiti. Seinni spurningin minnir á fyrstu orð Jesú í guðspjallinu, þegar hann spyr tvo fyrstu lærisveinana að hverju þeir leiti (Jóh 1.38). Orðalagið er ekki alveg hið sama: í upphafi er spurt að hverju þeir leiti, en hér að hverjum hún leiti. Leit mannsins er þannig eitt þeirra stefja sem tengja upphaf guðspjallsins við upprisufrásögnina.
Síðan kemur eitt áhrifamesta augnablik frásagnarinnar. Jesús segir eitt orð: „María!“ Þá þekkir hún hann. Í tíunda kafla hafði Jesús lýst hirðinum sem kallar sauði sína með nafni og sauðunum sem þekkja rödd hans. Hér má heyra bergmál þeirra orða. Upprisan verður persónuleg í fundi þeirra: sá sem hún taldi glataðan stendur hjá henni og kallar hana með nafni.
María svarar: „Rabbúní!“ Jóhannes segir að hún mæli á hebresku og skýrir orðið sem „meistari“. Orðmyndin er gjarnan talin arameísk og merkir „meistari minn“ eða „kennari minn“. Svar hennar lýsir bæði auðkenningu og nánd: þetta er Jesús, kennarinn sem hún fylgdi. En fundurinn leiðir hana líka áfram til nýs skilnings á því hver hann er.
„Haltu mér ekki“ – nýtt samband (v. 17–18)
Orð Jesú eru þýdd „Snertu mig ekki“ í íslensku Biblíunni, en þau má einnig þýða „Haltu mér ekki“ eða „Haltu ekki áfram að halda í mig“. Þau hafa lengi vakið spurningar. Síðar í sama kafla býður Jesús Tómasi að leggja hönd sína að sárum hans. Því er erfitt að skilja orð hans við Maríu sem almennt bann við snertingu.
Gríska orðalagið hefur oft verið túlkað svo að María haldi í hann eða vilji halda honum hjá sér. Frásögnin lýsir þó ekki berum orðum þeirri hreyfingu. Í þessari túlkun felst að hún geti ekki varðveitt fundinn með því að halda í fyrra samband þeirra. Jesús vísar til ferðar sinnar til föðurins og felur henni erindi. Hún er send frá gröfinni til lærisveinanna.
Orðin sem fylgja eru lykilorð. Jesús kallar lærisveinana bræður sína og talar um föður sinn og föður þeirra, Guð sinn og Guð þeirra. Hér ávarpar hann lærisveinana í fyrsta sinn með þessu bræðraheiti í Jóhannesarguðspjalli. Þeir eru dregnir inn í samfélag hans við föðurinn, þótt samband Jesú við föðurinn sé áfram einstakt.
Þetta tengist því sem sagt er þegar í fyrsta kafla: þeim sem taka við Kristi er gefið að verða börn Guðs. Hjá Jóhannesi er því hjálpræðið einnig nýtt líf og samfélag við Guð, lýst með myndmáli fæðingar af Guði og af anda. Orðið ættleiðing er þekkt úr öðrum ritum Nýja testamentisins, en fæðing af Guði er nær orðfæri Jóhannesar sjálfs.
María fer og flytur lærisveinunum boðin. Vitnisburður hennar er einfaldur: hún hefur séð Drottin. Í kristinni hefð hefur hún verið kölluð postuli postulanna, því að henni er falið að flytja þeim boðskap upprisunnar. Frásögnin veitir konu þetta mikilvæga hlutverk, þótt opinber staða og vægi vitnisburðar kvenna hafi víða verið takmarkað í samfélögum fornaldar. Vitnisburður hennar stendur fremst í röð þeirra funda sem Jóhannes segir frá í þessum kafla.
Friður sé með yður (v. 19–20)
Um kvöldið sama dag eru lærisveinarnir saman innan luktra dyra af ótta. Þeir óttast andstæðinga sína; óttann ber að skilja í samhengi handtökunnar og krossfestingarinnar, ekki sem almenna ásökun á hendur gyðingum. Jesús og lærisveinarnir eru sjálfir gyðingar.
Lokuðu dyrnar eru fyrst og fremst hluti af aðstæðunum sem frásögnin lýsir. Í hugleiðingu geta þær jafnframt orðið mynd af þeim ótta og vonbrigðum sem loka fólk inni. Jesús kemur og stendur mitt á meðal þeirra. Textinn útskýrir ekki hvernig hann kemur inn, heldur beinir athyglinni að nærveru hans og því sem hún gerir.
Fyrstu orð hans eru friðarkveðja. Hún á rætur í hversdagslegri kveðju, shalom, en fær hér sérstakan þunga. Í kveðjuræðu sinni hafði Jesús heitið lærisveinunum friði sínum, friði sem er annar en sá sem heimurinn gefur (Jóh 14.27). Nú kemur hann til þeirra með þann frið.
Hann sýnir þeim hendur sínar og síðu. Hinn upprisni er sami Jesús og var krossfestur. Sárin staðfesta samfelluna milli krossins og upprisunnar. Þau eru ekki afmáð, en dauðinn hefur ekki síðasta orðið. Lærisveinarnir gleðjast þegar þeir sjá Drottin.
Sending og andi (v. 21–23)
Jesús endurtekur friðarkveðjuna og felur lærisveinunum erindi: eins og faðirinn sendi hann sendir hann þá. Hér birtist köllun kirkjunnar í hnotskurn. Hún er send út í heiminn til að bera vitni um Krist og þjóna í anda hans. Friðurinn sem hún fær er gjöf sem hún á að bera áfram.
Síðan andar Jesús á þá og segir þeim að meðtaka heilagan anda. Sögnin sem hér er notuð á grísku kemur einnig fyrir í grísku þýðingu sköpunarsögunnar, þegar Guð andar lífsanda í nasir mannsins (1Mós 2.7). Athöfn Jesú minnir því á sköpun lífs. Hér birtist nýtt líf lærisveinanna sem gjöf hins upprisna.
Þessi atburður hefur verið kallaður hvítasunna Jóhannesar. Jóhannes lýsir gjöf andans á páskadagskvöldi, en Lúkas segir í Postulasögunni frá úthellingu andans á hvítasunnudag. Frásagnirnar setja ólíkar áherslur á samband upprisu, uppstigningar og gjafar andans. Hjá Jóhannesi er tengingin hér skýr: hinn upprisni Kristur gefur lærisveinunum heilagan anda um leið og hann sendir þá.
Lokaorðin tengja fyrirgefningu synda við þetta erindi og gjöf andans. Í kaþólskri trú eru þau grundvallartexti um þjónustu kirkjunnar í sakramenti sáttanna, eða skriftunum. Í öðrum kristnum túlkunum hefur einnig verið lögð áhersla á boðun fagnaðarerindisins og ábyrgð kirkjunnar á að bera vitni um fyrirgefningu Guðs.
Þessar áherslur eru ekki að öllu leyti eins, en textinn tengir þær við sama upphaf: Kristur sendir og Kristur gefur andann. Þjónusta kirkjunnar við fyrirgefningu er falin henni af honum. Hún er ekki vald sem kirkjan hefur skapað sér sjálf.
Niðurlag
Textabúturinn lýsir tveimur fundum með hinum upprisna. Annar á sér stað í garði, þar sem María er kölluð með nafni í sorg sinni. Hinn á sér stað meðal lærisveinanna innan luktra dyra, þar sem óttanum er mætt með friði, erindi og anda.
Saman draga þessir fundir upp mynd af kristinni trú sem er bæði persónuleg og sameiginleg. Kristur mætir Maríu og sendir hana til hinna. Hann mætir lærisveinunum og sendir þá út í heiminn. Fundurinn leiðir til vitnisburðar. Sá sem þekkir þau með nafni felur þeim að bera áfram frið sinn og boðskap um nýtt líf.
Friður Krists sé með þér.
Skoða fleiri texta