Prédikun um Prédikarann 9:15–18 · Eftir Laufey

Inngangur: Borgin sem gleymdi bjargvætti sínum

Náð sé með yður og friður frá Guði föður vorum og Drottni Jesú Kristi.

Í dag staðnæmumst við við fjögur vers í níunda kafla Prédikarans. Þar er sagt frá fátækum manni sem bjargaði borg. Frásögnin er stutt, en hún geymir eina sárustu athugun Ritningarinnar á hjarta mannsins.

Hugsið ykkur litla borg. Fáir íbúar, lágir múrar. Að henni kemur voldugur konungur með her sinn, umkringir hana og reisir vígvirki til að brjóta hana á bak aftur. Allt virðist tapað. Aflið er öðrum megin, varnarleysið hinum megin.

Og þá segir Prédikarinn: Í borginni var fátækur maður, en vitur. Hann bjargaði borginni með visku sinni. Og svo kemur setningin sem öll dæmisagan hvílir á: Enginn minntist þessa fátæka manns.

Takið eftir því hvað Prédikarinn segir ekki. Hann segir ekki hvað maðurinn gerði. Ekki hvort hann fann veilu í umsátrinu, samdi við konunginn eða sá leið sem aðrir sáu ekki. Innihald viskunnar er látið liggja á milli hluta. Það sem skiptir máli eru örlög hennar: hún bjargaði, og henni var samt ekki þakkað.

Þetta er kjarninn sem við ætlum að skoða í dag. Ekki aðeins að viska sé betri en afl, heldur hvers vegna við hlustum ekki á hana, hvernig við þekkjum hana og hvers vegna hún er svo brothætt.

I. Viska er betri en afl

Fyrsta niðurstaða Prédikarans er einföld: Viska er betri en afl. Konungurinn kom með her og vígvirki. Fátæki maðurinn kom með hugsun. Og hugsunin sigraði.

Þetta stef er fornt og rennur í gegnum alla Ritninguna. Davíð sigraði Golíat ekki með þyngri brynju. Jósef bjargaði Egyptalandi ekki með her, heldur með því að ráða draum og búa þjóðina undir hungursneyð. Og þegar Jesús stóð frammi fyrir Pílatusi, þeim sem hafði valdið yfir lífi og dauða, var það ekki Pílatus sem réð úrslitum sögunnar.

Við Íslendingar þekkjum þetta líka úr eigin arfi. Í tíundu vísu Hávamála er mannvit talið besta byrðin á ferð og meira virði en auður á ókunnum stað. Ritningin og forn speki þjóðarinnar mætast hér: hið raunverulega vald er ekki í vopnum heldur í skilningi.

En við skulum vera heiðarleg. Við trúum þessu ekki nema til hálfs. Við dáumst að aflinu. Við kjósum þá sem tala hátt, verðlaunum þá sem troða sér fram og lesum um þá sem sigra. Hinn hljóðláti maður sem sá hlutina rétt kemst sjaldan í fréttirnar.

Prédikarinn biður okkur að endurskoða þetta. Spyrjið ykkur: Hver er það sem raunverulega hefur bjargað því sem skiptir máli í lífi ykkar? Var það sá sem hafði mest völd eða sá sem sá rétt þegar enginn annar gerði það?

II. Viska fátæks manns er fyrirlitin

Hér kemur sársaukinn. Viskan bjargaði borginni, en hún var fyrirlitin af því að sá sem bar hana var fátækur. Sama ráð, borið fram af konungi í skrúða, hefði verið lofsungið í kvæðum. Borið fram af fátækum manni var það gleymt áður en rykið settist.

Prédikarinn afhjúpar hér grundvallarbrest í mannlegu samfélagi: Við hlustum ekki á orð, heldur á stöðu. Við metum rödd eftir klæðum, titlum og eignum, ekki eftir innihaldi. Þetta er ekki nýtt. Jakobsbréf varar við því að gefa hinum ríka besta sætið en láta hinn fátæka standa. Og þegar Filippus sagði Natanael frá Jesú, trésmiðssyninum frá Nasaret, svaraði Natanael: „Getur nokkuð gott komið frá Nasaret?“ (Jóh 1:45–46).

Hugsið um hverjir eru fátæku mennirnir í borginni okkar. Það er gamla konan sem sér hvað er að gerast í fjölskyldunni en enginn spyr. Það er starfsmaðurinn á gólfinu sem veit hvers vegna kerfið virkar ekki, en fundurinn er haldinn án hans. Það er barnið sem segir satt við matarborðið og er beðið að þegja. Það er innflytjandinn sem þekkir lausn úr sínu heimalandi, en hreimurinn skyggir á orðin.

Og stundum erum við sjálf þessi fátæki maður. Við höfum séð rétt, sagt það, og enginn gaf því gaum. Prédikarinn leggur ekki plástur á það sár. Hann segir það bara upphátt: Svona er þetta. Viska fátæks manns er fyrirlitin.

En Guð sér öðruvísi. Hann valdi Davíð, yngsta soninn sem gætti fjárins meðan bræðurnir voru kallaðir fram. Hann valdi Maríu, unga stúlku í afskekktu þorpi. Hann valdi fiskimenn. Ritningin er full af fólki sem heimurinn taldi lítils en Guð sá. Í augum Guðs er fátæki maðurinn í borginni ekki gleymdur. Hans er minnst.

III. Orð í næði gegn ópi valdhafans

Sautjánda versið teflir fram tveimur myndum. Annars vegar orðum viturra manna sem hlustað er á í næði. Hins vegar ópi valdhafans meðal heimskingja. Prédikarinn segir að hið fyrra sé betra. Hið hljóðláta er sterkara en hið háværa.

Takið eftir því að hávaðinn er ekki sjálfkrafa merki um vald. Sá sem þarf að öskra getur verið að reyna að fela vanmátt sinn. Valdhafinn sem hrópar yfir hóp heimskingja hefur ekki þar með stjórn á því sem fram fer. Sönn viska þarf ekki að yfirgnæfa aðra. Hún þarf fólk sem kann að hlusta.

Þetta kennir okkur tvennt. Í fyrsta lagi um það hvernig Guð talar. Elía beið á fjallinu eftir Drottni. Fyrst kom stormur, svo jarðskjálfti, svo eldur, en Drottinn var ekki í neinu þeirra. Síðan kom þytur af þýðum blæ og Elía heyrði rödd Guðs. Frásögnin minnir okkur á að nærvera Guðs þarf ekki að boða sig með látum. Hún getur mætt okkur í kyrrðinni (1Kon 19:11–13).

Í öðru lagi kennir það okkur um sjálf okkur. Við lifum á tímum þar sem hávaðinn er orðinn gjaldmiðill. Sá sem hrópar hæst á samfélagsmiðlum fær mesta athygli. Sá sem talar með æsingi er talinn ástríðufullur, sá sem talar rólega er talinn veikur. Prédikarinn snýr þessu við. Hann segir okkur að leita að orðunum sem sögð eru í næði, af þeim sem hafa ekkert að vinna með hávaða.

Hvað þýðir það að hlusta í næði? Það þýðir að slökkva á hávaðanum. Að setja símann frá sér. Að sitja hjá manneskju án þess að undirbúa svar. Að lesa Ritninguna hægt, ekki til að klára hana heldur til að heyra hana. Næði er ekki tómarúm. Næði er það rými þar sem viskan getur loksins heyrst.

IV. Einn syndari spillir mörgu góðu

Síðasta versið byrjar á sigurtón: Viska er betri en hervopn. En svo kemur dökki tónninn, eins og skuggi sem fellur yfir ljósið: Einn syndari spillir mörgu góðu. Prédikarinn lætur okkur ekki fara heim með sigursöng einan. Hann minnir okkur á hversu brothætt hið góða er.

Það tekur mörg ár að byggja traust og eitt kvöld að brjóta það. Það tekur kynslóðir að reisa söfnuð og einn mann til að tæta hann sundur. Það tekur þúsund hljóðlát verk að halda hjónabandi saman og eitt svik til að rjúfa það. Hið góða þarf þolinmæði, samvinnu og tíma. Hið illa þarf aðeins eitt handtak.

Þetta er ekki sagt til að hræða okkur, heldur til að vekja okkur. Viskan sem bjargaði borginni er ekki sjálfsögð. Hún þarf varðveislu. Hún þarf fólk sem stendur vörð um það sem byggt var. Það er ekki nóg að eiga fátæka vitra manninn í borginni. Það þarf líka borg sem gætir þess sem hann gaf henni.

Og hér verðum við að líta inn á við. Hver er syndarinn sem spillir? Prédikarinn nefnir engan. Hann skilur spurninguna eftir opna, og hún beinist að hverju og einu okkar. Ein lygi, ein þögn þar sem átti að tala, ein þrjósk neitun um að biðjast fyrirgefningar. Við þurfum ekki að vera konungur með her til að spilla mörgu góðu. Við þurfum aðeins að fara kæruleysislega með það sem okkur var trúað fyrir.

En fagnaðarerindið snýr líka þessu versi við. Ef einn syndari getur spillt mörgu góðu, þá getur einn réttlátur bjargað mörgu. Það var það sem fátæki maðurinn gerði. Og það var það sem Kristur gerði: Einn maður, fátækur og fyrirlitinn, bjargaði ekki einni borg heldur öllum heiminum. Og ólíkt fátæka manninum í Prédikaranum var hann ekki gleymdur. Nafn hans er yfir öllum nöfnum.

Niðurlag: Að muna fátæka manninn

Hvað tökum við með okkur heim?

Í fyrsta lagi: Leitum viskunnar fremur en aflsins. Þegar við stöndum frammi fyrir vanda, spyrjum ekki fyrst hver hafi völdin, heldur hver sjái rétt.

Í öðru lagi: Hlustum á fátæka manninn. Horfum eftir þeim í kringum okkur sem enginn gefur gaum. Í fjölskyldunni, á vinnustaðnum, í söfnuðinum. Spyrjum þau. Og þegar þau hafa bjargað einhverju, munum eftir þeim. Nefnum nöfn þeirra.

Í þriðja lagi: Gerum rými fyrir næði. Minnumst þess að Elía heyrði rödd Guðs eftir hinn blíða þyt. Þegar líf okkar er eintómt óp er hætt við að við heyrum ekki það sem sagt er í kyrrð.

Og í fjórða lagi: Gætum þess sem okkur var gefið. Hið góða er brothætt. Verum ekki syndarinn sem spillir, heldur sá sem stendur vörð.

Og ef þið eruð sjálf fátæki maðurinn í borginni, ef viska ykkar hefur verið fyrirlitin og orðum ykkar enginn gaumur gefinn, þá er huggun í þessu: Prédikarinn sá ykkur. Og sá sem innblés Prédikarann sér ykkur enn. Borgin stendur. Það sem þið gerðuð var ekki til einskis. Þótt enginn maður minnist þess, þá minnist Guð þess. Og það er nóg.

Bæn

Drottinn Guð, þú sem valdir hið veika í heiminum til að gera hið sterka til skammar.

Gef okkur augu til að sjá fátæka manninn í borginni okkar og eyru til að heyra orð hans í næði. Gef okkur auðmýkt til að meta visku framar afli og þakklæti til að muna þá sem bjargað hafa án þess að biðja um neitt.

Varðveit það góða sem þú hefur falið okkur. Lát okkur ekki verða þau sem spilla, heldur þau sem gæta.

Og þegar við erum sjálf gleymd, þegar orð okkar falla í þögn, minn okkur á að þú gleymir engum og að við séum rituð í lófa þína.

Í nafni Jesú Krists, fátæka mannsins sem bjargaði heiminum. Amen.

Friður Krists sé með þér.

Skoða fleiri texta