1. Guð sem barnið þekkti
Fyrir mörg börn var Guð hluti af öryggi heimilisins. Hann var í kvöldbæninni, röddinni við rúmstokkinn og þeirri tilfinningu að einhver vekti þegar allir aðrir sváfu. Í slíkri bernskutrú gat heimurinn virst heill: allt hafði merkingu og enginn þráður lá laus.
Trúarsálfræðin hefur lengi fjallað um mótun þessarar myndar. Sálgreinandinn Ana-María Rizzuto lýsti því í rannsóknum sínum (The Birth of the Living God, 1979) hvernig guðsmynd barnsins verður ekki til úr engu. Hún er ofin úr fyrstu reynslu barnsins af þeim sem önnuðust það: úr röddinni sem huggaði, höndunum sem báru, augunum sem fylgdust með. Guð bernskunnar ber svip foreldra, ömmu, afa, fóstru — allra þeirra sem voru stór þegar barnið var lítið. Þess vegna getur þessi mynd orðið svo sterk: hún mótast á þeim aldri þegar barnið er háð hinum fullorðnu og skynjar ekki enn alla bresti þeirra. Hjá sumum verður hún hlý og örugg; hjá öðrum getur hún borið svip ótta og óöryggis.
Tengslakenningin bætir við þetta. Sálfræðingurinn Lee Kirkpatrick hefur fært rök fyrir því að samband fólks við Guð megi að nokkru skilja út frá tengslakenningunni: Guð getur orðið tengslapersóna sem fólk leitar til eftir vernd og öryggi: örugg höfn þegar hræðslan kemur og öruggur grunnur sem lagt er út frá. Barn sem á örugg tengsl við foreldra sína á oft auðvelt með að hugsa sér Guð nálægan og hlýjan. Barn sem elst upp við óöryggi getur ýmist leitað enn ákafar til Guðs sem þess foreldris sem aldrei bregst — eða lært snemma að tortryggja hann. Í báðum tilvikum getur guðsmynd æskunnar verið samofin reynslu sem barnið valdi ekki sjálft.
Trúarþroskafræðingurinn James W. Fowler lýsti ólíkum þrepum trúarþroska í líkani sínu. Á leikskólaaldri er Guð myndrænn, töfrakenndur og nálægur eins og persóna í ævintýri; Fowler kallaði þetta innsæis- og ímyndunartrú. Á grunnskólaaldri tekur barnið sögurnar bókstaflega, Guð verður réttlátur dómari sem launar og refsar, og heimurinn gengur upp eins og reikningsdæmi; þetta kallaði hann goðsögulega og bókstaflega trú. Þessi lýsing á ekki við um öll börn og þrep Fowlers eru ekki algilt lögmál. Hún minnir þó á að trú barnsins tekur mið af þroska þess. Einfaldleiki hennar þarf ekki að vera galli — fremur en barnatennurnar.
Á Íslandi hefur þessi Guð sitt eigið svipmót. Hann bjó í kvöldbænunum sem gengu kynslóð fram af kynslóð — í versi Hallgríms, „Vertu, Guð faðir, faðir minn“, og í „Nú legg ég augun aftur“ í þýðingu Sveinbjarnar Egilssonar; í sunnudagaskólanum, jólaguðspjallinu og fermingarfræðslunni; í hljóðlátri trú ömmunnar sem signdi sig áður en hún gekk út í veðrið. Hann var ekki endilega Guð kirkjunnar heldur Guð heimilisins — Guð baðstofunnar og eldhússins, sá sem ákallaður var í hljóði þegar bátur kom ekki að landi. Og einmitt af því að hann var svo samofinn fyrsta öryggi lífsins fylgir því sérstök sorg að missa hann.
Hvers vegna getur þessi mynd orðið svona sterk? Hjá þeim sem upplifðu hana sem örugga nálægð ber þrennt hæst:
- Hún kom snemma. Fyrstu minningar geta markað okkur djúpt. Guðsmynd bernskunnar lifir ekki aðeins í hugsun heldur líka í tilfinningum og skynminningum — í röddinni sem sagði „góða nótt“ og í ilminum af sængurfötunum.
- Nálægðin gat virst skilyrðislaus. Barnið þurfti ekki að vinna sér hana inn. Hún var gefin, eins og faðmur þess sem tók því opnum örmum.
- Í minningunni var hún heil. Mótsagnirnar höfðu ekki enn fengið skýrt nafn og þögnin þurfti ekki alltaf að skýrast. Barnið gat trúað því að Guð héldi utan um allt.
Þess vegna er það ekki aðeins trúarhugmynd sem saknað er. Það getur líka verið einn af fyrstu stöðunum þar sem manneskjan fann til öryggis í heiminum.
2. Hvernig fjarlægðin verður til
Fjarlægðin kemur sjaldnast í einu höggi. Hún læðist inn með þroskanum sjálfum, og oftast tekur maður ekki eftir henni fyrr en hún er orðin. Enginn dagur er merktur í dagbókinni sem dagurinn þegar Guð bernskunnar hvarf. Það er einmitt þess vegna sem sorgin verður svo torskilin: það var engin jarðarför.
Þrjú orð lýsa þessu best: fjarlægur, flókinn, óþekkjanlegur. Þau nefna þrjár ólíkar leiðir sem liggja frá Guði bernskunnar — og þær eru sjaldnast farnar hver í sínu lagi.
Fjarlægur: þegar þroskinn breytir myndinni
Á unglingsárum vaknar hæfileikinn til óhlutbundinnar hugsunar. Barnið sem gat hugsað sér Guð sem persónu uppi á himni fer að spyrja: hvar nákvæmlega? Hvernig heyrir hann? Hvers vegna svarar hann sumum en ekki öðrum? Myndin sem dugði svo vel hættir að duga, ekki af því að hún hafi verið lygi, heldur af því að hugurinn er orðinn stærri en hún. Í líkani Fowlers er trú unglingsáranna gjarnan samofin sjálfsmyndinni og samfélaginu sem einstaklingurinn tilheyrir. Síðar, oft á fyrstu fullorðinsárunum, getur tekið við einstaklingsbundin og ígrundandi trú: manneskjan skoðar það sem hún hefur tekið við gagnrýnum augum og tekur meðvitaðri ábyrgð á eigin afstöðu. Þessi breyting getur kostað einfaldleikann sem áður veitti öryggi.
Við þetta bætist að ævin sjálf verður hávær. Barnið átti kyrrð: rúmstokkinn, rökkrið, bænina. Hinn fullorðni á vinnu, reikninga, börn, síma. Guð bernskunnar bjó í kyrrð sem hinn fullorðni finnur ekki alltaf leið að. Þá þarf það ekki að vera Guð sem hefur fjarlægst; aðstæður okkar til að skynja nálægð hans geta líka hafa breyst.
Og undir öllu liggur önnur, hljóðlátari breyting. Af því að guðsmyndin var ofin úr foreldrunum, hriktir í henni þegar foreldrarnir verða mannlegir — þegar barnið sér þau breysk, hrædd, ósanngjörn, dauðleg. Þegar foreldri deyr getur Guð bernskunnar líka virst þagna. Hluti af myndinni var bundinn rödd þess.
Flókinn: þegar maður veit meira og þekkir minna
Sá sem leitar lengra lærir meira. Hann lærir um sögu kirkjunnar, um það hvernig ritningin varð til, um þrenningarkenninguna, um ólíkar guðfræðistefnur, um trúarbragðasögu. Allt er þetta gott og gagnlegt — og samt getur það haft undarleg áhrif: Guð breytist úr viðmælanda í viðfangsefni. Maður fer að vita um Guð í stað þess að tala við hann. Ágústínus kirkjufaðir minnti á takmörk skilningsins: ef þú nærð að skilja hann til fulls er það ekki Guð sem þú hefur náð utan um. Meistari Eckhart gekk enn lengra og bað Guð að losa sig við „Guð“ — það er, við myndina sem hann hafði sjálfur búið til.
Hér verður flækjan að sorg. Barnið átti Guð sem rúmaðist í einni setningu: Guð er góður. Hinn fullorðni á Guð sem þarf heilar bókahillur og rúmast samt ekki. Nálægðin sem fólst í einfaldleikanum getur glatast, og í staðinn kemur skilningur sem er blæbrigðaríkari en getur líka virst kaldari.
Óþekkjanlegur: þegar reynslan brýtur myndina
Þriðja leiðin er sú sárasta. Hún liggur í gegnum þjáninguna. Einn daginn er beðið af öllu hjarta — um bata, um líf, um að eitthvað hræðilegt gerist ekki — og ekkert gerist. Barn deyr. Ástvinur fer. Óréttlæti sigrar. Reikningsdæmi bernskunnar, þar sem góðum var launað og bæn var svarað, gengur ekki lengur upp. Vandi hins illa kemur ekki sem heimspekileg spurning heldur sem opið sár: ef Guð er góður og máttugur, hvers vegna þá þetta?
Í slíkri reynslu getur Guð sem leyfir þetta virst annar en sá Guð sem sat á rúmstokknum. Hann er orðinn ókunnugur. Og það er hægt að halda áfram að trúa á hann — margir gera það — en það er trú á einhvern sem maður þekkir ekki lengur.
Í þennan flokk fellur líka kirkjusárið: þegar fólk sem talaði í nafni Guðs brást — með hræsni, valdníðslu, kulda eða ofbeldi. Guð bernskunnar var samofinn fólkinu sem kynnti hann. Þegar það fellur, fellur myndin með því, og eftir stendur Guð sem maður veit ekki lengur hvort er góður.
Íslenska samhengið
Á Íslandi hefur þessi saga sitt sérstaka svipmót. Margir þekkja kvöldbænirnar, sunnudagaskólann og trú ömmu eða afa, þótt trúin hafi ekki alltaf verið rædd opinskátt á heimilinu. Hún gat verið heimilisins mál, falin í venjum og orðalagi frekar en löngum samræðum. Fyrir suma varð fermingarfræðslan síðasta skipulega fræðslan um trúna. Síðan tók við fullorðinslíf þar sem önnur viðfangsefni höfðu forgang og erfiðara gat reynst að finna orð yfir það sem áður var sjálfsagt.
Ein mynd af þessari breytingu er að Guð bernskunnar víkur fyrir trú „á eitthvað“. Þegar einhver notar þau orð getur þar falist margt: óvissa, opin leit, önnur trúarsýn eða söknuður eftir nálægð sem einu sinni hafði nafn og andlit. Orðin ein segja okkur ekki hvað viðkomandi trúir. Stundum getur samt verið heimþrá í þeim.
Í íslenskri menningu hafa draumar, fyrirboðar og virðing fyrir hinu ósýnilega einnig átt sinn stað. Hjá sumum hefur bernskutrúin verið samofin slíkri reynslu. Þegar skýra guðsmyndin breytist þarf tilfinningin fyrir hinu heilaga því ekki að hverfa með henni. Hún getur setið eftir sem grunur — eins og einhver stæði rétt fyrir utan sjónsviðið.
3. Sorgin sem enginn sér
Það sem syrgt er, er mynd — og samt er sorgin raunveruleg. Þetta tvennt þarf að halda saman. Sá sem saknar Guðs bernskunnar er ekki að syrgja Guð, því Guð deyr ekki; hann er að syrgja ákveðna nálægð, ákveðinn skilning, ákveðið öryggi — og barnið sem gat tekið við þessu öllu án þess að spyrja. En sorg yfir mynd er ekki minni en önnur sorg. Fólk syrgir æsku sína, heimili sem búið er að rífa, vináttu sem fjaraði út. Enginn segir þeim að þetta hafi bara verið myndir.
Sorg án viðurkenningar
Bandaríski sorgarfræðingurinn Kenneth Doka gaf þessu heiti árið 1989: disenfranchised grief, sorg sem fær ekki viðurkenningu. Það er sorg sem samfélagið gefur ekki rými — enginn sendir samúðarkort, enginn tekur frí, enginn spyr hvernig gangi. Að missa nálægð Guðs bernskunnar getur verið dæmi um slíka sorg. Sumir trúaðir sjá aðeins efa eða fráhvarf og vilja leiðrétta það. Sumir trúlausir sjá frelsun frá hjátrú og vilja óska til hamingju. Í báðum tilvikum getur sorgin sjálf farið fram hjá þeim. Sá sem syrgir getur þá fundið sig á milli tveggja fylkinga, án þess að eiga heima í hvorugri.
Hvernig sorgin lýsir sér
Hún getur birtst í gráti, en líka sem:
- tómleiki þar sem áður var fylling: að sitja í kirkju og finna ekkert; að fara með kvöldbænina og heyra bara eigin rödd,
- öfund gagnvart þeim sem enn eiga hann: barninu sem biður af fullri alvöru, gömlu konunni sem signir sig,
- reiði: út í Guð fyrir að hverfa, út í kirkjuna fyrir að hafa lofað meiru en hún stóð við, út í sjálfan sig fyrir að hafa „misst“ trúna,
- skömm: yfir að sakna einhvers sem maður ætti kannski að vera vaxinn upp úr,
- heimþrá til staðar sem er ekki lengur til: ekki endilega til kirkju eða kenningar, heldur til þess að vera barn sem haldið er utan um.
Sameiginlegt þessu öllu er tilfinningin um að hafa verið yfirgefinn — ekki af manneskju heldur af sjálfum grunninum.
Biblían þekkir þessa sorg
Það kemur mörgum á óvart hve stór hluti ritningarinnar er einmitt um þetta. Margir sálmar eru harmsálmar og þar má heyra kvörtun, angist og ákall eftir svari. Í 13. sálmi er spurt hve lengi Drottinn ætli að gleyma sálmaskáldinu með öllu. Í 42. sálmi er spurningin sem bergmálar í gegnum allt: Hvar er Guð þinn? Í 77. sálmi minnist sálmaskáldið fyrri daga og söngsins að nóttu og spyr hvort Guð hafi gleymt að vera náðugur. Og 22. sálmur hefst á orðunum sem Jesús sjálfur bað á krossinum: „Guð minn, Guð minn, hví hefur þú yfirgefið mig?“
Jobsbók gengur enn nær. Í 29. kafla minnist Job fyrri mánuða — daganna þegar Guð varðveitti hann, þegar lampi Guðs skein yfir höfði hans og vinátta Guðs hvíldi yfir tjaldi hans. Í þessum orðum er söknuðurinn ekki bundinn við auð og stöðu. Þar birtist líka þrá eftir nálægð Guðs eins og Job hafði áður kynnst henni.
Þetta skiptir máli af einni ástæðu: ritningin lætur þessar raddir standa. Hún leyfir þeim að heyrast án þess að afneita sársaukanum. Öld eftir öld hefur hún varðveitt orð fólks sem fann ekki nálægð Guðs — og gert þau að bænum.
Hinn huldi Guð
Kristin hefð á sér líka langa sögu um það sem kallað hefur verið fjarvera Guðs. Spámaðurinn Jesaja ávarpar Guð sem þann sem hylur sig (Jes 45:15), og á latínu varð þetta að hugtakinu Deus absconditus, hinn huldi Guð, sem meðal annars skipar mikilvægan sess í guðfræði Lúthers. Jóhannes af krossi, spænskur dulhyggjumaður á 16. öld, lýsti „dimmri nótt sálarinnar“: reynslu þar sem andlegur þurrkur og missir huggunar geta orðið þáttur í hreinsun trúarinnar. Þetta er ein túlkun kristinnar dulhyggju á slíkri reynslu, en ekki skýring á hverju tímabili myrkurs eða vonleysis. Hann hélt því fram að þetta væri ekki brotthvarf Guðs heldur það að sálin væri vanin af brjósti — tekin af sætleika bernskunnar til að geta vaxið. Móðir Teresa, eins og bréf hennar leiddu í ljós eftir dauða hennar, lifði nærri hálfa öld í slíku myrkri. C.S. Lewis skrifaði eftir lát konu sinnar að þegar hann þyrfti mest á Guði að halda væri eins og hurðinni væri skellt í lás.
Reynsla þeirra minnir á að trú og tilfinning fyrir nálægð Guðs eru ekki alltaf eitt og hið sama. Trú getur lifað áfram þótt huggunin sé horfin.
Það sem söknuðurinn segir
Eitt enn, og það skiptir máli: sorgin getur borið vitni um að þessi nálægð hafði djúpa merkingu. Hún sannar ekki hvað Guð er eða hvernig hann verkar, en hún segir að reynslan skipti manneskjuna máli — að þar var öryggi sem bar og samband sem hún vill ekki afskrifa. Sá sem syrgir hefur ekki einfaldlega gleymt. Hann man eitthvað sem hann á erfitt með að láta sér nægja að hafa misst.
4. Leiðin áfram: annað sakleysi
Leiðin liggur ekki aftur til bernskunnar. Hún getur legið í gegnum sorgina, til annars konar nálægðar. Þetta er fyrsta og mikilvægasta setningin: það er ekki hægt að verða barn aftur, og það er heldur ekki markmiðið. Sá sem reynir að kreista fram gömlu tilfinninguna með því að endurtaka gömlu bænirnar í sömu tóntegund og áður, kemst að því að þær hljóma holar. Það er ekki af því að þær séu dauðar. Það er af því að sá sem fer með þær er orðinn annar.
Annað sakleysi
Franski heimspekingurinn Paul Ricœur notaði hugtakið seconde naïveté, annað sakleysi, um það að geta opnað sig aftur fyrir táknmáli eftir að hafa farið í gegnum gagnrýna ígrundun. Hugmyndin er einföld. Fyrsta sakleysið er barnsins: það heyrir söguna og trúir henni bókstaflega. Síðan kemur gagnrýnin — eyðimörkin, kallaði Ricœur hana — þar sem sagan er tekin í sundur, skoðuð og efi vaknar um hana. Flestir halda að þar með sé leiðin á enda. En Ricœur hélt því fram að handan eyðimerkurinnar lægi önnur leið: að heyra söguna aftur, vitandi allt sem maður veit, og láta hana samt tala. Ekki með því að afmá allar spurningarnar — heldur með því að leyfa táknmáli hennar að tala til hjartans.
Annað sakleysi er ekki að gleyma því sem maður lærði. Það er að hætta að láta það sem maður lærði koma í veg fyrir að maður heyri.
Að verða sem börn — ekki að verða börn
Jesús sagði ekki að menn skyldu verða börn aftur. Hann sagði að menn skyldu snúa við og verða eins og börn (Matt 18:3). Þar liggur munurinn. Í samhengi frásagnarinnar leggur Jesús áherslu á auðmýkt barnsins. Orðin geta einnig minnt okkur á traustið: að þiggja, viðurkenna eigin takmörk og þurfa ekki að skilja allt til að geta hvílt. Þetta er hægt að eiga sem fullorðin manneskja — en það kostar umsnúning, að snúa sér við. Páll postuli lýsir í öðru samhengi því hvernig þroskinn breytir sýn okkar: þegar hann varð fulltíða lagði hann niður barnaskapinn — og bætti við í næsta versi að nú sæjum við aðeins í skuggsjá, í ráðgátu (1Kor 13:11–12). Fullorðin trú þarf ekki að sjá allt skýrar en barnið. Hún getur líka falist í að viðurkenna takmörk spegilsins.
Fowler kallaði þetta þrep samtengjandi trú: hæfileikann til að halda mótsögnum í sömu hendi, að trúa og efast samtímis, að þurfa ekki lengur að velja milli einfaldleikans og flækjunnar. Fowler tengdi þetta þrep gjarnan miðjum aldri eða síðari æviskeiðum. Það er þó hvorki aldursbundin skylda né mælikvarði á gildi trúar manneskjunnar.
Guð handan myndarinnar
Í dulhyggjuhefð kirkjunnar hefur lengi verið lögð áhersla á að engin guðsmynd rúmi Guð til fulls. Gregóríus frá Nyssu lýsti því á fjórðu öld hvernig Móse mætti Guði ekki í ljósinu heldur í skýinu og myrkrinu á fjallinu. Myrkrið táknaði í þessari túlkun ekki fjarveru Guðs heldur leyndardóminn sem skilningur mannsins nær ekki utan um. Í þessu ljósi getur missir guðsmyndar bernskunnar orðið upphaf nýrrar leitar: myndin sem barnið gat haldið utan um víkur fyrir Guði sem enginn getur haldið utan um. Það er sárt. En það er líka sannara.
Upprisufrásögnin geymir sömu hugsun í einni mynd. María Magdalena stóð við gröfina, sá Jesú og hélt að hann væri garðyrkjumaðurinn (Jóh 20:15). Lærisveinarnir gengu með honum til Emmaus og þekktu hann ekki (Lúk 24:16). Í þessum frásögnum er hinn upprisni Jesús nálægur áður en fylgjendur hans þekkja hann. Þar má sjá mynd af nálægð sem maður skynjar ekki strax, þótt hún sé fyrir hendi. Það er hugsanlegt að hið sama gildi um Guð sem hættir að líkjast myndinni sem barnið gerði af honum.
Hagnýtar leiðir
Engin ein leið hentar öllum. Hér eru nokkrar leiðir sem fólk hefur fundið gagnlegar:
- Nefndu sorgina. Skrifaðu hana niður, segðu hana einhverjum sem hlustar án þess að laga. Sorg sem fær nafn getur orðið léttari að bera. Það er leyfilegt að segja upphátt: ég sakna Guðs sem ég átti þegar ég var barn.
- Haltu venjunum án þess að krefjast tilfinningarinnar. Farðu með kvöldbænina eins og þú vitjar leiðis: ekki af því að þér líði vel, heldur af tryggð. Í anda skrifa Jóhannesar af krossi þarf skortur á huggun ekki að merkja að bænin hafi misst gildi sitt.
- Biddu harmljóðin. Sálmarnir gefa orð fyrir fjarlægðina. Það má biðja reiði. Það má biðja „hvar ertu?“ Það er líka bæn, og ritningin geymir hana sem slíka.
- Leitaðu Guðs á stöðum hins fullorðna. Barnið fann hann á rúmstokknum. Hinn fullorðni finnur hann oft annars staðar: í þögn, í náttúru, í þjónustu við aðra, í fegurð, í samfélagi fólks sem ber byrðarnar saman. Ekki bíða eftir honum eingöngu þar sem hann var.
- Ræktaðu annað sakleysi. Lestu gömlu sögurnar aftur, syngdu gömlu sálmana — sem fullorðin manneskja, með vitund um táknmálið og spurningarnar sem þú berð með þér, og leyfðu þeim samt að tala. Það er ekki afturhvarf. Það er endurheimt.
- Leyfðu Guði að vera huldum. Hættu um stund að krefjast þess að hann sé skiljanlegur. Það er hægt að treysta því sem maður skilur ekki — börn gera það alla daga.
- Farðu þetta ekki á eigin spýtur. Sálgæsla, andleg leiðsögn eða trúnaðarvinur sem hefur gengið svipaða leið getur orðið þér stuðningur. Og ef sorgin breytist í langvarandi vonleysi sem litar allt lífið, ekki bara trúna, þá er rétt að leita til fagfólks. Sorg og veikindi geta verið samferða og þurfa hvort sína umönnun.
Lokaorð fræðslunnar
Guð bernskunnar var sannur fyrir barnið. Guð hins fullorðna er ekki minna sannur þótt hann sé hulinn. Munurinn er þessi: barnið átti Guð sem það gat haldið í. Hinn fullorðni á Guð sem heldur í hann — þótt hann finni ekki alltaf fyrir hendinni. Sorgin yfir því sem var er ekki merki um að trúin sé að deyja. Hún er oft merki um að hún sé að vaxa upp úr skóm sem voru orðnir of litlir.
Heimildir og rit til frekari fræðslu
- Ana-María Rizzuto: The Birth of the Living God: A Psychoanalytic Study (1979).
- Lee A. Kirkpatrick: Attachment, Evolution, and the Psychology of Religion. Efnisyfirlit hjá útgefanda.
- James W. Fowler: Stages of Faith (1981). Viðtal við Fowler um trúarþroska.
- Kenneth J. Doka, ritstjóri: Disenfranchised Grief: Recognizing Hidden Sorrow (1989).
- Paul Ricœur: The Symbolism of Evil (ensk þýðing 1967).
- Ágústínus: Prédikun 117, 3.5. Textabrot um takmörk skilningsins.
- Meistari Eckhart: Þýsk prédikun 52. Gregóríus frá Nyssu: Líf Móse, II.163–164.
- Jóhannes af krossi: Dimma nótt sálarinnar, fyrri bók, 12. kafli. Ensk þýðing kaflans.
- Móðir Teresa: Come Be My Light (2007). C. S. Lewis: A Grief Observed (1961).
- Ritningarstaðir: Slm 13; 22; 42; 77; Job 29.2–5; Jes 45.15; Matt 18.3–4; 1Kor 13.11–12; Jóh 20.14–16; Lúk 24.13–35.
Tengd hugleiðing: Að sitja hjá barninu sem bað
Friður Krists sé með þér.
Skoða fleiri texta